Małe Ojczyzny – Wielka Historia – Miasto i Gmina Stanisławów

Poznaj historię Stanisławowa – od leśnej osady Cisek i książęcego dworu myśliwskiego, przez burzliwy wiek XIX pełen bitew i utratę praw miejskich, po tragiczne zniszczenia II wojny światowej i wielki powrót do rangi miasta w 2026 roku.

OD LEŚNEJ OSADY DO KSIĄŻĘCEJ LOKACJI
Początki Stanisławów sięgają osady leśnej Cisek, położonej na strategicznym Wielkim Gościńcu Litewskim z Warszawy do Wilna. Jej rozwój napędzał lokalny handel, przydrożne targowisko, młyn rudny oraz obecność książęcego dworu myśliwskiego.

Kluczowe fakty z początków miasta:

• 1361 rok – pierwsza źródłowa wzmianka o osadzie Cisek.
• 30 grudnia 1418 r. – książę Janusz I przenosi Cisek na prawo niemieckie.
• 2 maja 1523 r. – książęta mazowieccy Stanisław i Janusz III podpisują akt lokacyjny miasta na prawie chełmińskim. Nazwę Stanisławów nadano na cześć starszego z braci. Do dziś miasto i gmina posługują się historycznym herbem i dawnym hejnałem.
• 26 grudnia 1570 r. – król Zygmunt II August nadaje mieszczanom liczne przywileje (m.in. wolny wyrąb lasu).

CENTROWISKO ADMINISTRACYJNE I CARSKIE REPRESJE
Po złotym wieku nadszedł regres wywołany potopem szwedzkim (1655–1657), epidemiami oraz powstaniem kościuszkowskim. Choć na początku XIX wieku Stanisławów na krótko stał się potęgą administracyjną, ominięcie go przez Trakt Brzeski i kolej zapoczątkowało kryzys.

• 1810–1816 r. – Stanisławów zostaje stolicą powiatu, a następnie całego obwodu stanisławowskiego (przeniesionego później do Mińska).
• Wojna 1831 roku – miasto staje się arena walk powstania listopadowego; udane akcje i potyczki z Rosjanami prowadzą tu generał Dembiński oraz korpus Umińskiego.
• Powstanie styczniowe (1863–1864) – masowy udział mieszkańców w oddziałach ks. Brzóski i J. Jankowskiego.
• 1 czerwca 1869 r. (wdrożenie w 1870) – ukaz carski odbiera Stanisławowowi prawa miejskie w ramach represji po powstaniu oraz z powodu spadku liczby ludności i zastoju gospodarczego.

OPÓR SPOŁECZNY I WOJENNA TRAGEDIA
Przełom wieków przyniósł przebudzenie narodowe, a II wojna światowa zapisała się w historii Stanisławowa krwawym dramatem i niemal całkowitym zniszczeniem miejscowości.

• 1905 rok – patriotyczne zrywy mieszkańców i strajki szkolne pod wodzą PPS i Jana Rytla; żądanie wprowadzenia języka polskiego do urzędów.
• 11 listopada 1918 r. – odzyskanie niepodległości; na rynku stanisławowskim zasadzono cztery „drzewa wolności”. W 1919 r. powstaje tutejsza OSP.
• Wrzesień 1942 r. – Niemcy likwidują lokalną społeczność żydowską, wywożąc ponad 400 osób do obozu zagłady w Treblince.
• 1943–1944 r. – silna dywersja oddziałów AK (por. „Ostoja”, por. „Dąb”) oraz AL; niszczenie niemieckiej dokumentacji i rozbijanie posterunków.
• 31 lipca 1944 r. – uroczysta defilada AK na rynku i tragiczny odwet: Niemcy niespodziewanie wracają i mordują podziemnego starostę Władysława Boczkowskiego z rodziną.
• Przełom lipca i sierpnia 1944 r. – potężna bitwa pancerna między Armią Czerwoną a Wehrmachtem. Stanisławów zostaje niemal całkowicie zrównany z ziemią.

POWOJENNA ODBUDOWA, ZABYTKI I SPRAWIEDLIWOŚĆ DZIEJOWA
Druga połowa XX wieku upłynęła pod znakiem podnoszenia Stanisławowa z ruin, odbudowy jego tożsamości oraz cennych obiektów architektury. Do dziś miasto zachowało swój unikalny, historyczny układ urbanistyczny z rozległym placem rynkowym, częściowo zabudowanym w XX wieku.

Najważniejsze punkty na mapie zabytków i nowej historii:

• Późnogotycki kościół parafialny – najcenniejszy zabytek architektoniczny miejscowości, zniszczony podczas walk w 1944 roku i pieczołowicie odbudowany w latach 1957–1962 (konsekrowany przez Prymasa Stefana Wyszyńskiego 26 sierpnia 1976 r.).
• Drewniana dzwonnica – unikalny obiekt sakralny pochodzący z 1819 roku.
• Zajazd miejski (karczma) – charakterystyczny murowany budynek w rynku wzniesiony w 1844 roku, odbudowany na przełomie lat 50. i 60. XX wieku.
• Przełom gospodarczy i rozwój (1988–2011) – budowa Zakładów Mięsnych Stanisławów, modernizacja sieci wodociągowej oraz utworzenie Stanisławowskiego Towarzystwa Historycznego.
• 1 stycznia 2026 r. – Sprawiedliwość dziejowa! Po 157 latach Stanisławów oficjalnie i uroczyście odzyskuje status miasta.

Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”