Małe Ojczyzny – Wielka Historia – Miasto i Gmina Latowicz

Poznaj fascynującą drogę Latowicza – od X-wiecznej obronnej osady i potężnego miasta z rynkiem trzykrotnie większym od warszawskiego, przez zniszczenia wojenne i carskie represje, aż po powrót na mapę miast Rzeczypospolitej.

OD ŚREDNIOWIECZNEJ OSADY DO ZŁOTEGO WIEKU (X-XVI w.)
Dzieje Latowicza sięgają X wieku, gdy w widłach Świdra i Świderka powstała naturalnie obronna osada, chroniona rozlewiskami wielkiego stawu. Najstarsze zapisy kronikarskie pochodzą z 1220 roku.

Kluczowy przełom przyniósł 17 lipca 1423 roku, gdy książę Janusz I Starszy nadał osadzie prawa miejskie. Wytyczono gigantyczny rynek, trzykrotnie większy niż w Warszawie czy Mińsku, a w herbie umieszczono Baranka Apokaliptycznego. Mieszczanie zaciekle walczyli o swoje swobody, czego symbolem stał się nieugięty burmistrz Maciej Zioło. W XVI wieku tętniące życiem starostwo ustępowało bogactwem jedynie Warszawie, a od 1545 roku dobra należały do królowej Bony Sforzy, która wzniosła tu okazały dwór-zamek.

CZAS PRÓBY – WOJNY I POWSTANIA NARODOWE (XVII-XIX w.)
Wspaniały rozwój miasta brutalnie przerwał potop szwedzki w 1655 roku. Wojna przyniosła ogólnokrajową katastrofę, a dla samego Latowicza oznaczała niemal całkowitą zagładę. Z 265 domów ocalało zaledwie 18, a miasto straciło ok. 90 procent potencjału gospodarczego.

Po rozbiorach Latowicz trafił pod zabór austriacki (1795), a następnie rosyjski (1815), stając się siedzibą gminy. Mieszkańcy odpowiedzieli czynem niepodległościowym. W czasie powstania listopadowego (1831 r.) w mieście stacjonowały tysiące polskich żołnierzy gen. Skrzyneckiego, a w szeregi powstańców wstąpiło 60 Latowiczan. Jeszcze silniej społeczność zaangażowała się w powstanie styczniowe (1863 r.), wystawiając 70-osobowy oddział por. Piotra Ługowskiego, który ściśle współpracował z legendarnym ks. Stanisławem Brzóską.

UTRATA PRAW MIEJSKICH I WALKA O NIEPODLEGŁOŚĆ (1869-1939 rr.)
Za patriotyczną postawę mieszkańców spotkała surowa kara. W 1869 roku ukaz carski odebrał Latowiczowi prawa miejskie po 450 latach ich posiadania. Ludność nie pogodziła się z degradacją, uparcie nazywając osadę miastem. Mimo represji Latowicz rozwijał się architektonicznie – w latach 1899–1911 wzniesiono monumentalny, neogotycki kościół mieszczący aż 6 tysięcy osób.

Wolność nadeszła 10 listopada 1918 roku, gdy lokalny oddział POW pod wodzą Kazimierza Mrozińskiego brawurowo rozbroił niemiecki garnizon. W II RP Latowicz unowocześniał się, budując mleczarnię, rzeźnię i młyn motorowy. Miasto wydało wielu wybitnych obywateli, m.in. Antoniego Anusza (posła i współpracownika Piłsudskiego), Ludwika Sudę (działacza oświaty), ks. płk. Mikołaja Bojanka (kapelana prezydenta Mościckiego) oraz Antoniego Kuźniarskiego, który z własnych zbiorów stworzył fundamenty dzisiejszej biblioteki.

WOJENNA TRAGEDIA, NOWA MAPA I WIELKI POWRÓT (Od 1939 r.)
Tragedia II wojny światowej dotknęła miejscowość już we wrześniu 1939 roku, gdy niemieckie bombardowania doszczętnie spaliły część Latowicza. Ponad 60 mieszkańców walczyło w AK. W nocy z 19 na 20 lutego 1944 roku zmobilizowane siły Obwodu AK „Mewa”-„Kamień” podjęły dramatyczną, lecz nieudaną próbę odbicia z budynku tutejszej szkoły około 60 więźniów przetrzymywanych przez Niemców. Wojna przyniosła też zagładę społeczności żydowskiej w Treblince.

Przed wojną gmina obejmowała właściwie tylko samą osadę. Dopiero reforma z 1 stycznia 1973 roku trwale zmieniła jej oblicze, łącząc terytoria Latowicza oraz sąsiedniej gminy Wielgolas w dzisiejszą, rozległą gminę. W realiach PRL-u mieszkańców ratowała słynna przedsiębiorczość – symbolem stał się handel doskonałym latowickim czosnkiem w całej Polsce, a w latach 90. społeczność ocaliła przed upadkiem piekarnię, GS i Bank Spółdzielczy.

Sprawiedliwość dziejowa nadeszła 1 stycznia 2023 roku, gdy dzięki staraniom władz i mieszkańców Latowicz oficjalnie odzyskał prawa miejskie. Ten sukces zamknął 154-letni okres degradacji i otworzył nowe możliwości inwestycyjne oraz dostęp do funduszy europejskich.

Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”