Małe Ojczyzny – Wielka Historia – Gmina Dębe Wielkie

Poznaj fascynującą drogę Dębego Wielkiego – od XV-wiecznej wsi książecej. Zlokalizowana była na polanie wśród Puszczy Dębskiej pełnej wielkich okazałych dębów. Przez chwalebne karty powstań narodowych i wojen światowych, aż po nowoczesny, dynamicznie rozwijający się ośrodek mieszkaniowy i komunikacyjny powiatu mińskiego.

SZESC WIEKÓW HISTORII KRÓLEWSKIEJ WSI

Choć ślady osadnictwa na tych terenach są znacznie starsze, historia Dębego Wielkiego oficjalnie sięga początków XV wieku. O sukcesie i stałym rozwoju osady od zarania dziejów decydowało jej niezwykle korzystne położenie geograficzne przy ważnym, historycznym trakcie prowadzącym z Warszawy na wschód kraju.

Najważniejsze fakty z początków miejscowości:

• 1416 r. – pierwsza udokumentowana wzmianka o miejscowości, występującej wówczas pod nazwą Dambe (wywodzącą się od rozległych dębowych lasów).
• 1565 r. – lustracja województwa mazowieckiego opisuje Dębe jako prężną wieś królewską z młynami, karczmami i rozwiniętym rzemiosłem.
• 1616 r. – w miejscowości funkcjonuje już dwór królewski, stanowiący lokalne centrum życia gospodarczego. 
• Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła – ważny filar lokalnej tożsamości. Choć oficjalnie została erygowana w 1913 r., to według niektórych badaczy pierwsza świątynia mogła istnieć w Dębem Wielkim już w końcu XVIII wieku.

WIKTORIA Z 1831 R. I WOJENNE POŻOGI

Ziemia dębska stała się areną jednych z najważniejszych i najbardziej dramatycznych wydarzeń militarnych w historii Polski, będących symbolem niezłomnej walki o niepodległość:

• 31 marca 1831 r. – legendarna Bitwa pod Dębem Wielkim stoczona podczas powstania listopadowego. Wojska polskie pod wodzą gen. Jana Skrzyneckiego, realizując genialny plan gen. Ignacego Prądzyńskiego, odniosły spektakularne zwycięstwo nad armią rosyjską.
• Symboliczne święcone – kilka dni po bitwie mieszkańcy przynieśli zwycięskim żołnierzom wielkanocne jadło, co uwieczniono na słynnej XIX-wiecznej rycinie „Święcenie jadła”.
• Powstanie styczniowe – rejon gminy zapisał się w historii zrywu z 1863 r. 25 maja 1863 r. pod Górkami nad rzeką Mienią oddział powstańczy Józefa Jankowskiego stoczył zacięty bój z Rosjanami, po czym wycofał się na północ za trakt warszawsko-brzeski. Bohaterów tamtych dni, poległych lub zmarłych z ran w maju 1863 r., upamiętnia dziś drewniany krzyż w miejscowości Ostrów Kania.
• Bitwa Warszawska 1920 – 17 sierpnia 1920 roku na terenie gminy prowadzone było polskie natarcie wydzielonej grupy uderzeniowej pod dowództwem płk. Stanisława Wrzalińskiego. W wyniku zaciętych walk piechoty, kawalerii, lotnictwa, czołgów i 3 pociągów pancernych Polacy wyzwolili tereny gminy Dębe Wielkie i Mińska Mazowieckiego. Zwycięskich żołnierzy polskich odwiedził po bitwie gen. Józef Haller.
• Wrzesień 1939 – 13 i 14 września Wołyńska Brygada kawalerii pod dowództwem płk. Juliana Filipowicza stoczyła boje pod Cyganką i Choszczówką z dwiema dywizjami niemieckim broniąc Warszawę przed niemieckim natarciem od wschodu.

 KOLEJOWY IMPULS I NOWOCZESNA MOBILNOŚĆ

Przełomowym momentem dla nowoczesnej historii gminy, trwale związanej administracyjnie z powiatem mińskim, stała się rewolucja przemysłowa i uruchomienie kluczowych arterii transportowych:

• 1823 – budowa szosy brzeskiej przez Dębe Wielkie łączącej Warszawę z Brześciem. Była to pierwsza utwardzona droga w Królestwie Polskim a jej pierwotna konstrukcja przetrwała do 1918 roku.
• 1867 r. – uruchomienie linii Kolei Warszawsko-Terespolskiej, która dała Dębemu bezpośrednie i szybkie połączenie ze stolicą oraz wschodem kraju.
• Przełom 1997 i 1998 r. – jako bezpośrednia odpowiedź na gwałtowny rozwój osadnictwa przesuwającego się na południowy wschód, oddano do użytku nowy przystanek kolejowy Nowe Dębe Wielkie.
• Luty 2022 r. – otwarcie dla pasażerów ultranowoczesnego Innowacyjnego Dworca Systemowego, który stanął tuż obok historycznego, zabytkowego gmachu stacji z cegły z 1912 r.

Ponad sześć wieków bogatej historii pozostawiło w Dębem Wielkim liczne, widoczne do dziś ślady – od zabytkowego parku podworskiego i kościoła parafialnego, po historyczną stację oraz miejsca pamięci narodowej.

Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”